Zasady współczesnego nazewnictwa botanicznego pochodzą sprzed blisko 250 lat. Za początek przyjmuje się rok 1753, kiedy to szwedzki uczony Karol Linneusz wydał dzieło dotyczące systematyki roślin Species Plantarum.Podstawową jednostką w systematyce jest gatunek. Nazwa każdego gatunku składa się z dwóch członów. Pierwszy wyraz - pisany zawsze dużą literą - to nazwa rodzajowa, drugi to nazwa gatunkowa lub inaczej epitet gatunkowy. W nazwach Cephalocereus senilis, Ferocactus latispinus, Melocactus matanzanus odpowiednio Cephalocereus, Ferocactus i Melocactus to nazwy rodzajowe a senilis, latispinus i matanzanus epitety gatunkowe. Jedynie jednoczesne zastosowanie obydwu członów nazwy jest poprawne i gwarantuje jednoznaczną identyfikację gatunku.
Wprowadzone przez Linneusza nazwy dwuczłonowe wyparły ówcześnie często stosowane nazwy opisowe. Nazwę stanowił wówczas krótki opis widocznych, zewnętrznych cech budowy rośliny w języku łacińskim. Np. Melocarduus echinatus Indiae occiduae (kłujący melonowy oset z Indii Wschodnich) - to nazwa jednego z melokaktusów, Cactus proliferus subrotundus tectus tuberculi ovatis lanuginosis, spinis albus erectus (krzewiący się, nieco zaokrąglony kaktus pokryty jajowatymi, puszystymi wzgórkami o białych, wyprostowanych cierniach) - to Mammillaria prolifera, a Ficoides s(ive) Melocactus mammillaris glabra, sulcis carens, fructum suum undique fundens - to Mammillaria mammillaris.
Współcześnie zasady opisywania i nadawania nazw roślin są precyzyjnie określone w Międzynarodowym Kodeksie Nomenklatury Botanicznej zwanym tu Kodeksem. Zgodnie z Kodeksem nazwy roślin niezależnie od ich pochodzenia traktowane są jako nazwy łacińskie i stosowane są zgodnie z regułami rządzącymi językiem łacińskim.
Wszystkie nazwy rodzajów powinny być rzeczownikami w liczbie pojedynczej lub wyrazami traktowanymi jako rzeczowniki. Gdy tworzone są od nazwisk osób powinny być rodzaju żeńskiego, niezależnie czy są to mężczyźni czy kobiety). Zgodnie z tym zaleceniem mamy nazwy: Blossfeldia, Frailea, Parodia czy Heliabravoa pomimo, iż tylko ostatnia nazwa pochodzi od imienia i nazwiska kobiety, profesor Helia Bravo. W nazwach łączonych sytuacja jest odmienna i spotykamy tu nazwy rodzaju męskiego, np.: Bergerocactus, Rauhocereus, Weberbauerocereus czy Winterocereus.
Nazwy gatunkowe pochodzące od nazwisk lub nazw geograficznych mogą być zarówno przymiotnikami (backebergianus, ritterianus, amazonicus, mexicanus) jak i rzeczownikami w drugim przypadku (np. backebergii, laui, altiplani, montealtoi).
Kodeks zaleca, aby nie dedykować nazw rodzajów (nie dotyczy to epitetów gatunkowych) osobom obcym dla botaniki lub przynajmniej dla nauk przyrodniczych. Przykładem nazwy niezgodnej z tą zasadą jest nazwa rodzaju Obregonia - od nazwiska prezydenta Meksyku Alvaro Obregona, z pewnością zasłużonego dla tego kraju, ale nie dla nauk przyrodniczych.
Kodeks zaleca również by w miarę możliwości używać końcówek łacińskich; unikać nazw długich lub trudnych do wymówienia po łacinie (dla mnie taką nazwą jest Weingartia chuquichuquensis - nazwana od miejsca występowania Chuqui Chuqui, w departamencie Chuquisaca w Boliwii); unikać nazw złożonych z dwóch lub więcej wyrazów (np. stella-de-tacubaya, riviere-de-caraltii, tuberculato-chrysantha) - jeżeli już zostały użyte muszą być połączone dywizem; nie tworzyć nazw kombinowanych z wyrazów zaczerpniętych z różnych języków; unikać nazw w których nazwa rodzajowa przypomina epitet gatunkowy lub pochodzi od niego (np. Mammillaria mamillaris). Niedopuszczalne jest dokładne powtórzenie nazwy rodzaju w nazwie gatunku, np. opisane już przez Linneusza: Cactus opuntia, to obecnie nie Opuntia opuntia ale Opuntia humifusa, a Cactus melocactus to nie Melocactus melocactus ale Melocactus caroli-linnaei. Warto zaznaczyć, że Kodeks Nomenklatury Zoologicznej, dopuszcza tworzenie takich nazw (np. Lynx lynx).
Należy unikać nazywania dwóch różnych gatunków jednego rodzaju formą rzeczownikową i przymiotnikową np.: Echinocereus reichenbachii i Echinocereus reichenbachianus, Mammillaria shurliana i Mammillaria shurlyi czy Lobivia backebergii i Lobivia backebergiana. Chociaż takich przykładów można zacytować więcej to nie ma to praktycznego znaczenia wśród obecnie funkcjonujących nazw kaktusów. Również w wykazie akceptowanych nazw kaktusów Davida Hunta - CITES Cactaceae Checklist (dalej cytowany jako wykaz Hunta) żadnej takiej pary nazw już nie znajdziemy.
Unikać epitetów wyrażających cechy wspólne dla wszystkich lub prawie wszystkich gatunków rodzaju. Niezbyt zręczne jest użycie w rodzaju Notocactus w którym większość gatunków ma kwiaty żółte, epitetu flaviflorus -żółtokwiatowy, podobnie w rodzaju Tephrocactus epitetu articulatus - podzielony na człony, segmenty a w rodzaju Echinofossulocactus epitetu anfractuosus - kręty (o pofalowanych żebrach).
Aby nazwy nie stały się źródłem późniejszych pomyłek Kodeks zaleca:
1. Unikać epitetów, które były zastosowane wcześniej w jakimś bliskim rodzaju. Przykładowo dwie różne rośliny: Notocactus horstii i Malacocarpus horstii - po włączeniu rodzaju Malacocarpus do rodzaju Notocactus konieczna była zmiana nazwy Malacocarpus horstii na Notocacus neohorstii. Podobnie w rodzaju Opuntia: Opuntia grandiflora i Opuntia llanos-de-huanta (uprzednio Maihueniopsis grandiflora) lub najnowsze przykłady z obszernego obecnie rodzaju Parodia: Parodia minuscula i Parodia nothominuscula (uprzednio Notocactus minusculus) oraz Parodia rauschii i Parodia nothorauschii (uprzednio Notocactus rauschii).
2. Unikać w tym samym rodzaju epitetów bardzo podobnych, np. Ferocactus hamatacanthus i Ferocactus haematacanthus, co oznacza odpowiednio o haczykowato zakrzywionych cierniach i o krwistoczerwonych cierniach. Podobnie w rodzajach Echinocereus - Echinocereus scheeri i Echinocereus schereri (od nazwisk, Scheer i Scherer) oraz Mammillaria - M.collina i M.collinsii (odpowiednio rosnąca na wzgórzach i od nazwiska Collins). Jak ważna jest dokładna znajomość nazw może świadczyć przykład epitetów rosae, rosei i rosea, które szczęśliwie nie dotyczą tego samego rodzaju. Pomimo niezwykłego podobieństwa etymologia tych nazw jest odmienna, kolejno od: imienia ROSA, nazwiska ROSE i określenia barwy - różowa. Podobnie paniculatus - wiechowaty, rozpierzchły podczas gdy peniculatus - pędzlowaty, kunthianus i knuthianus (od nazwisk: Kunth i Knuth) i paraguayensis i paraguariensis (od państwa Paragwaj i od departamentu Paraguari w tym państwie). Przykłady można by mnożyć.
Zgodnie z Kodeksem musi być zachowana oryginalna pisownia nazw rodzajowych lub epitetów poza poprawkami błędów drukarskich i ortograficznych. Kodeks zaznacza jednak, iż "należy z rezerwą korzystać ze swobody w poprawianiu nazw, zwłaszcza jeżeli zmiana dotyczy pierwszej sylaby, a szczególnie pierwszej litery nazwy". To nieprecyzyjne sformułowanie powoduje różnice w podejściu do zmian nazw użytych błędnie. O ile jeszcze kilkanaście lat temu pozostawiano oryginalną pisownię: Echinopsis vellegrandensis (występująca w Valle Grande w Boliwii), Lobivia famatimensis (występująca w Sierra Famatina, w Argentynie) to w najnowszym wykazie Davida Hunta spotykamy te epitety w postaci poprawionej vallegrandensis i famatinensis. Dla odmiany w przypadku Cereus pernambucoensis (występujący w Pernambuco, Brazylia), opisanego błędnie jako Cereus fernambucoensis w wykazie Hunta odnajdujemy pierwotną, błędną nazwę.
Mocno dyskusyjna wydaje się też zmiana funkcjonującej od ponad 60 lat nazwy Ariocarpus scapharostrus Bödeker 1930 zmienionej na bardziej gramatycznie poprawną Ariocarpus scaphirostris Hunt 1992 (scaphis, rostrum - "dziób łodzi", nazwa odnosząca się do kształtu brodawek). Na marginesie tych zmian nasuwa się tylko pytanie, czy "inaczej" zawsze oznacza "lepiej"?
Wśród nazw kaktusów można wyodrębnić, biorąc pod uwagę ich pochodzenie, trzy duże grupy nazw: pochodzące od nazwisk, pochodzące od nazw geograficznych oraz nawiązujące do charakterystycznych cech danej rośliny.
Zdecydowanie największą grupę stanowią nazwy wyprowadzone od nazwisk uczonych, badaczy, zbieraczy roślin, odkrywców poszczególnych gatunków, mecenasów i protektorów, członków bliższej lub dalszej rodziny, przyjaciół i znajomych lub innych osób szczególnie bliskich autorowi. Kategoria ta stała się szczególnie popularna w XIX i XX w. Niekiedy nazwy pochodzą od imion, szczególnie imion kobiet, tych nielicznych znanych i cenionych w świecie kaktusiarskim (np. wspomniana już profesor Helia Bravo z Meksyku - Opuntia heliae) i tych będących tylko(!) towarzyszkami życia wybitnych badaczy i zbieraczy kaktusów (Emma Backeberg - Lobivia emmae, Anni Lau - Mammillaria anniana, Rosa Uebelmann - Piloscocereus rosae, Draga Frič - Lobivia dragai). Tych nazwisk nie muszę chyba szerzej przedstawiać. Czasem w nazwie znajdziemy imię połączone z nazwiskiem (Heliabravoa, Leopoldohorstia, Notocactus hubertmuelleri).
Wśród nazw rodzajowych i gatunkowych możemy znaleźć nazwiska większości wybitnych badaczy i zbieraczy kaktusów. W wielu przypadkach można znaleźć kilka a nawet kilkanaście nazw odpowiadających jednemu nazwisku. Rekordzistą jest tu bezwzględnie Friedrich Ritter, odkrywca i autor opisów niezwykłej ilości kaktusów Ameryki Południowej. Uhonorowany został w nazwie rodzaju Ritterocereus oraz w ponad 20 innych nazwach kaktusów (11 z nich odnajdujemy w wykazie Hunta - Aztekium ritteri, Cleistocactus ritteri, Espostoa ritteri, Eulychnia ritteri, Matucana ritteri, Melocactus violaceus ssp. ritteri, Opuntia ritteri, Oreocereus ritteri, Parodia ritteri, Rebutia ritteri, Gymnocalycium ritterianum). Nieco mniej nazw, bo tylko 16 (w tym 7 w wykazie Hunta) poświęconych jest Alfredowi Lau badaczowi i znawcy flory kaktusowej Meksyku - Copiapoa laui, Echinocereus laui, Epiphyllum laui, Eriosyce laui, Mammillaria laui, Neobuxbaumia laui, Turbinicarpus laui.
Obok nazw poświęconych wybitnym botanikom i badaczom kaktusów spotykamy nazwę Rebutia einsteinii dedykowaną Albertowi Einsteinowi, wybitnemu niemieckiemu fizykowi oraz Notocactus bezrucii, nazwę poświęconą czeskiemu poecie - Vladimir Vasek (o pseudonimie Petr Bezruc) i Rhipsalis juengeri - dla uhonorowania niemieckiego pisarza Ernsta Jüngera.
Do tej grupy zaliczyłbym też nazwy pochodzące od imion bogów Indian Azteków: Huitzilopchtli i Tlacoca - Mammillaria huitzilopochtli, Mammillaria tlalocii.
Wśród tysięcy nazw kaktusów jedynie sporadycznie odnajdujemy polskie nazwiska. Przykładem niech będzie Mammillaria jozef-bergeri, której nazwa pochodzi od imienia i nazwiska Józefa Bergera, znanego warszawskiego kaktusiarza, długoletniego hodowcy i badacza kaktusów, autora książki "Rodzina kaktusów" lub bardziej współcześnie Opuntia rzedowskii od nazwiska Jerzego Rzedowskiego, wybitnego botanika badającego florę Meksyku. Również Espostoopsis dybowskii to nazwa pochodząca od nazwiska Dybowski, być może potomka znanej polskiej rodziny botaników. Inne swojsko brzmiące nazwy Opuntia domeykoensis, Neoporteria eriosyzoides v. domeykoensis czy Copiapoa pseudocoquimbana v. domeykoensis wskazujące na nazwisko Ignacego Domeyki, jedynie pośrednio pochodzą od tego nazwiska. Nazwiskiem tego, zasłużonego dla Chile mineraloga i geologa (gdzie mieszkał od roku 1937) nazwano bowiem kilka miejscowości w tym kraju oraz łańcuch górski Cordylliera de Domeyko (Góry Domeyki). Koncówka -ensis wskazuje właśnie na geograficzną etymologię tych nazw.
Charakterystyczne końcówki epitetów gatunkowych pochodzących od nazwisk to: -i, -ii, -eri, -ae, -e dla formy rzeczownikowej oraz -ianus, -anus - formy przymiotnikowej.
Nazwy toponomiczne - pochodzące od różnych nazw geograficznych - to kolejna obszerna grupa epitetów gatunkowych (rzadziej nazw rodzajowych). Określają one miejsce (obszar), na którym dany gatunek występuje lub na którym został po raz pierwszy odnaleziony. Po raz kolejny zacytuję tu zalecenie Kodeksu: "należy unikać nazw miejscowości mało znanych lub bardzo małych (chyba że gatunek ma zasięg lokalny)". Nazwy takie tworzone są od nazw regionów geograficznych (amazonicus, chocoanus), krajów (brasiliensis, mexicanus), jednostek administracyjnych (missouriensis, sonorensis, saltensis, bahiensis), miejscowości (limensis, otuyensis, esperanzaensis), rzek (riograndensis, pilcomayensis), wysp (haitiensis, galapagensis), łańcuchów górskich (famatimensis, vilcabambae), pustyń (atacamensis, mojavensis) itp. Najbardziej typową jest tu końcówka -ensis, rzadziej stosowane są końcówki formy przymiotnikowej: -(a)nus, -inus, -ianus lub -icus lub rzeczownikowej: -i, -e.
Sporadycznie nazwy kaktusów są anagramami nazw geograficznych: Denmoza (Mendoza - prowincja w Argentynie), Lobivia (Boliwia), Mila (Lima - stolica Peru) czy Tacinga (Catinga - formacja roślinna Brazylii).
Do tej grupy należy zaliczyć również nazwy pochodzące od środowiska rośliny, np. montanus - górski, littoralis - nadmorski, nadbrzeżny, campestris - nizinny, równinny, fluminensis - nadrzeczny, insularis - wyspiarski, saxicola - zamieszkujący skały, calcicola - zamieszkujący wapienie halophilus - słonolubny (występujący na solniskach) czy ammophilus - piaskolubny (rosnący w miejscach piaszczystych).
Wreszcie najciekawsza grupa nazw, epitety określające kształt, wielkość, ilość, barwę lub inne cechy charakterystyczne dla całej rośliny lub jakiejś jej części (pędy, ciernie, kwiaty itp.) bądź też jej podobieństwo do innych roślin, zwierząt, przedmiotów. Są to nazwy wywodzące się bezpośrednio z języka łacińskiego lub greckiego.
Zważywszy, że każda nazwa łacińska może mieć odpowiednik w języku greckim, ma też zwykle szereg synonimów, to do opisu całej rośliny jak i każdego z jej elementów można zastosować od kilku do kilkudziesięciu określeń.
Jeżeli mówimy o korpusie kaktusa możemy użyć ogólnego określenia roślina (phyton) ale również w zależności od kształtu: kolumna (stela, columna), drzewo (dendron, arbor), krzew (dumus, frutex, virgultum), kula (sphaera, globus), maczuga (clava, coryne, rhophalon), walec (cylindrus, kylindros), dysk (discus), darń (caespes) i wiele innych (Tabela 1). Kiedy roślina jest rozgałęziona możemy powiedzieć, że ma pień (stemma), gałęzie (ramus, brachium, klados, frons, sarmentium), łodygi (kaulos), niekiedy składa się z członów (articulus, arthrus) (Tabela 2).
Jak przystało na tak kłujące rośliny najwięcej określeń przypada na ciernie. Wszystko zależy od ich bardzo zróżnicowanego wyglądu jak również od fantazji autora opisu. Obok typowego określenia cierń, kolec (spina, acantha, aculeus) mamy ciernie hakowato zakrzywione (ancistron, hamus, uncus) i ciernie środkowe (centrum). Znajdujemy również takie określenia cierni jak: ostrze (aculus, acumen, cuspis), szydło (subula), igła (acus) lub nazwy różnych elementów uzbrojenia (arma): np. szabla, (acinaces), sztylet (machaira, pugio), miecz (aor, ensis, gladius, xiphos), dzida (hasta), lanca (lancea) czy też długa włócznia (sarissa).
Jeżeli ciernie są mniej sztywne to przypominają szczecinę (chaite, seta), włosy (pilus, trichos, coma, crinis), wełnę (erion, lana), kosmyki włosów, kędziory (floccus, cincinnus) lub pióra (pinna, pluma). Wreszcie rośliny mogą być w mniejszym lub większym stopniu pozbawione cierni (inermis, nudus, calvus, laevis, glaber) (Tabela 3).
Kolejne elementy nazw stanowią areole (areola), glochidy (glochis), skóra (derma), nasiona (semen, sperma), owoce (fructus, karpos, bacca) lub ich miąższ (pulpa), korzenie (radix, rhiza, raphum, napus), żebra (angulus, costa, gonia, pleura), brodawki (mamma, papilla, mastos, thele) oraz liście (folium, phyllon) (Tabela 4).
W nazwach obok ogólnego określenia kwiat (anthos, flos) mogą występować nawet najdrobniejsze jego części: kielich (calyx), działki kielicha (sepalen), płatki korony kwiatowej (petalen), szyjka słupka (stylos, graphisa), czy nitki pręcików (stema, stamineus, filamenta) (Tabela 5).
Nie sposób wymienić wszystkich kolorów i ich odcieni. Poprzestańmy dla przykładu na kilku najczęściej stosowanych: biały (albus, leukos, chioneos), czarny (ater, melas, niger), czerwony (erythros, ruber), zielony (viridis), żółty (flavus, xanthos, luteus).
Mając na myśli rozmiary używamy określeń: duży, wielki (grandis, giganteus, makros, megas), długi (longus, dolichos), gruby (crassus, pachys), szeroki (latus, platus) lub ich przeciwieństw mały (pygmaeus, pumillus, parvus, nanus, mikros), krótki (brachys, brevis), cienki (tenuis, angustus), wąski (stenos).
Określając ilość używamy łacińskich i greckich liczebników lub ogólnych określeń: liczny (multus, polus), nieliczny (oligos, paucos).
Niektóre inne przeciwstawne określenia to: ostry (oxys) i tępy (amblys, retusus), prosty (orthos, rectus) i krzywy (curvus), miękki (mollus, malakos) i twardy (durus). Gdy chcemy podkreślić urodę roślin używamy określeń piękny, zgrabny (bellus, callos, charus, pulcher, gracilis itp.).
Jak różny wygląd mogą mieć kaktusy potwierdzają nazwy podkreślające ich podobieństwo do zwierząt: leoncito - mała puma, testudo - żółw szynkretowy, echidne - żmija, eruca - gąsiennica, echinus, erinaceus, hystrix i erizo - jeż, sciurus - wiewiórka, pes-corvi - stopa kruka, vulpis-cauda - ogon lisa i inne.
Równie interesujące zdają się być nazwy nawiązujące do różnych części ludzkiego ciała: chlorophtalmus - zielonooki, stenochila - wąskousta, nigrostoma - czarnousta, clunifera - nosząca pośladki, chrysocardia - o złotym sercu, albiceps - białogłowy, czy też przedmiotów cyathiformis - w kształcie kubka, lagenaeformis - podobny do pękatej butelki, sarothroides - podobny do miotły, claviformis - w kształcie pałki, flagriformis - w kształcie biczy.
Niejako naturalne jest porównywanie kaktusów do innych roślin, nieraz bardzo odległych w systematyce: cucumis - ogórek, bambusoides - podobne do bambusa, zephyranthoides - o kwiatach podobnych do kwiatów lilii Zephyranthes, euphorbioides - podobne do wilczomlecza; do innych rodzajów w rodzinie kaktusowatych: Espostopsis, Maihueniopsis, Pereskiopsis; do roślin z innych rodzajów rodziny kaktusowatych: cleistocactoides, copiapoides, lobivioides, melocactoides, lub do roślin tego samego rodzaju: Parodia aureicentroides - Parodia aureicentra, Mammillaria balsasoides - Mammillaria balsasensis. Typowe końcówki określające podobieństwo to: -forma, -oides, -opsis.
No cóż łacińskie nazwy roślin nie są dla nas proste i jednoznaczne. Spróbujcie jednak poznać ich znaczenie a wtedy przestaną odstraszać swym obcym brzmieniem.
Więcej o kobietach uhonorowanych w nazwach kaktusów i o nazwach toponomicznych można znaleźć na stronie internetowej: Kaktusy na parapecie - http://www.republika.pl/kwiki/ Zapraszam!